Zaginiona komedia z 1625 roku odkryta w Bibliotece Narodowej - Aktualności - Biblioteka Narodowa

Autor parafrazy, Johann (Joannes) Burmeister (1576–1638), był jednym z najbardziej oryginalnych poetów i dramatopisarzy nowołacińskich swoich czasów. Uzyskawszy w 1600 roku z rąk palatyna reńskiego laur poetycki, po studiach teologicznych w Rostoku i ordynacji na diakona w Lauenburgu (1601) skromne utrzymanie przez ćwierć wieku zapewniała mu posada pastora w Gützow w księstwie Saksonii-Lauenburg (1603–1628). Względna stabilizacja życiowa autora przerwana została przez zawirowania wojny trzydziestoletniej i najazd wojsk Ligi Katolickiej (1627), które zmusiły go do szukania schronienia w Hamburgu. Wybrany na superintendenta księstwa Lauenburga (1628), ostatnie lata życia spędził Burmeister jako rektor kościoła w Uelzen (1635–1638). W swojej twórczości wpisuje się Burmeister w humanistyczną tradycję poetyckiej imitacji i kontrafaktury dzieł autorów klasycznych poprzez nałożenie na ich zewnętrzną formę treści i motywów o charakterze chrześcijańskim (w szczególności biblijnych). Technika ta wyodrębniona została teoretycznie w XVI wieku w traktatach Henriego Estienne'a i Juliusa Caesara Scaligera jako odrębny gatunek literacki parodii (parodia sacra), który od połowy XVI wieku uprawiany był chętnie zarówno przez autorów protestanckich, jak i katolickich.

W opublikowanej w 1625 roku komedii Asinaria podjął niezwykłą próbę przekształcenia jednego z najbardziej frywolnych dzieł Plauta o tym samym tytule („Komedia ośla”). W rzymskim oryginale intryga koncentruje się wokół młodzieńca Argyrippusa, który pragnie zdobyć od matki-stręczycielki Clearety wyłączny dostęp do jej córki, kurtyzany Philaenium, na rok, za sumę 20 min. W realizacji tego planu pomagają mu ojciec Demaenetus oraz niewolnicy Libanus i Leonida. Ci ostatni posługują się podstępem, aby zdobyć pieniądze, natomiast Demaenetus, choć pomaga synowi w przedsięwzięciu, uzależnia swoją pomoc od prawa do spędzenia pierwszej nocy z Philaenium. Ostatecznie cała intryga zostaje ujawniona, a Demaenetus musi stawić czoła gniewowi swojej żony Artemony. Asinaria Plauta opiera się więc na charakterystycznym dla komedii rzymskiej splocie oszustwa, erotycznej transakcji, konfliktu pokoleń i społecznego odwrócenia ról.

Te cechy pierwowzoru, tło obyczajowe jak i własności samego języka Plauta obrazują karkołomność zadania dostosowania komedii do potrzeb luterańskiej literatury dydaktyczno-parenetycznej. Burmeister dokonał transpozycji tej fabuły na materiał biblijny, łącząc schemat Asinarii przede wszystkim z historią Dawida, Saula i Mikal z Pierwszej Księgi Samuela. Zamiast transakcji dotyczącej kurtyzany pojawia się małżeństwo Dawida z Mikal, córką Saula, natomiast pieniężny warunek z komedii Plauta zostaje zastąpiony biblijnym żądaniem Saula, aby Dawid dostarczył napletki Filistynów. W 1 Sm 18 Saul żąda od Dawida stu napletków, licząc na to, że młodzieniec zginie w walce; Dawid zdobywa jednak dwieście i przedstawia je królowi. W rekonstrukcji Asinarii Burmeistera właśnie ten motyw stanowi jeden z zasadniczych punktów połączenia fabuły Plauta z historią biblijną. Zamiast erotyczno-finansowej transakcji z Asinarii powstaje zatem opowieść o małżeństwie, lojalności, królewskiej wrogości i Bożym planie dotyczącym Dawida.

Książka jest ciekawa nie tylko ze względu na jej treść, ale również na jej losy powiązane z dziejami polskich bibliotek. Na stronie tytułowej zachowały się wpisy własnościowe. Dzięki temu wiadomo, że egzemplarz z Biblioteki Narodowej, jest właśnie tym opisanym w katalogu biblioteki Fabriciusa z 1738 roku. Johann Albert Fabricius (1668–1736) był bibliofilem, filologiem klasyczny i teologiem, rektorem hamburskiego gimnazjum. Po śmierci jego bogaty księgozbiór został wystawiony na sprzedaż w częściach, które dokumentują zachowane katalogi aukcyjne z 1738 i 1739 roku. Książka trafiła do zbiorów jego zięcia, Joachima Dietericha Eversa, prawnika, profesora w gimnazjum akademickim w Hamburgu, który również wpisał swoje nazwisko na stronie tytułowej.

Następnie książka przeszła w posiadanie Józefa Załuskiego (1702–1774), na co wskazuje charakterystyczne podkreślenie sangwiną pierwszej litery nazwiska autora na stronie tytułowej, oraz trzyliterowy symbol na górze strony tytułowej, być może: „i ed. D”. Józef Załuski oznaczał swoje książki według specyficznego kodu, w tym wypadku litera „D” oznacza dramat jako rodzaj literacki. Już w czasach Załuskiego druk musiał być oprawiony w prostą oprawę broszurową, która przetrwała do dziś. Wcześniej, być może jeszcze zanim należał do Fabriciusa, mógł być częścią klocka introligatorskiego, na co wskazywałyby stare zwięzy płaskie pochodzące z poprzedniej oprawy, oraz przycięta cyfra „2” na dole strony tytułowej.

Z pewnością książka była częścią zbiorów Biblioteki Załuskich, pierwszej polskiej Biblioteki Narodowej, jednej z największych bibliotek w Europie, czego świadectwem są stare sygnatury na verso okładziny przedniej i umieszczone na grzbiecie dwie naklejki. Druk podzielił tragiczne losy tej książnicy, po trzecim rozbiorze z rozkazu carycy Katarzyny zagrabionej do Petersburga. O jego przynależności do Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu w XIX w. poświadcza niewypełniona naklejka sygnaturowa na verso okładziny przedniej, typowa dla czasów dyrekcji Modesta Korfa (1849–1861). Egzemplarz Asinarii powrócił do Polski jako rewindykat na mocy postanowień traktatu ryskiego, realizowanych w latach 1923–1934, co potwierdza wpis ołówkiem na książce.

Książka szczęśliwie przetrwała II wojnę światową. W przeciwieństwie do najcenniejszych dla polskiej kultury rękopisów i starodruków ze zbiorów przedwojennej Biblioteki Narodowej, nie została przetransportowana przez Niemców w 1941 roku do siedziby Biblioteki Ordynacji Krasińskich na ulicy Okólnik. Jest niemal pewne, że jako druk obcy przetrwała w siedzibie Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Zbiory przechowywane w Bibliotece Ordynacji Krasińskich zostały spalone przez oddziały niemieckie, o czym do dziś świadczy urna z prochami książek, prezentowana w Pałacu Rzeczypospolitej.

O odkryciu unikatu w zbiorach Biblioteki narodowej został powiadomiony badacz twórczości Joannesa Burmeistera, profesor Michael Fontaine z Cornell University w Stanach Zjednoczonych, który planuje dalsze, pogłębione badania poświęcone Asinarii.

Całość druku, zachowanego do naszych czasów nie tylko dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności, ale i zapobiegliwości i opiece wielu pokoleń bibliotekarzy można oglądać w bibliotece cyfrowej polona.pl.

Zachęcamy również do lektury artykułu Sacrum na sterydach. Wielkie odkrycie w Bibliotece Narodowej zamieszczonego w „Polityce”.