Wystawa Bolesław Prus w Bibliotece Narodowej – relacja z oprowadzania kuratorskiego
W środę 10 czerwca 2026 roku odbyło się oprowadzanie po wystawie Bolesław Prus prezentowanej w tym miesiącu w gmachu głównym Biblioteki Narodowej. Kurator wystawy, Anna Romaniuk, przybliżyła zainteresowanym gościom meandry biografii Aleksandra Głowackiego, wskazując zarazem na stałą obecność wątków autobiograficznych w twórczości Bolesława Prusa.
Opowieść rozpoczęła się od odczytania refleksji historiozoficznej zapisanej przez Prusa na niewielkiej karteczce (staranność zapisu i pełny podpis pisarza podpowiadać mogą „sztambuchowe”, pamiątkowe przeznaczenie owej karteczki, być może podarowanej komuś, zgodnie z modą epoki): „Nic nie trwa wiecznie, wszystko ulega zmianom. Po przypływie następuje odpływ, po nocy dzień, po zimie wiosna. I tak samo po epokach gwałtów, ucisków i smutku musi nastąpić wolność, sprawiedliwość i radość. Czego abyśmy doczekali”. Już na samym wstępie oprowadzania wystawy można było przywołać charakterystyczne dla biografii Prusa (i jego pokolenia) przełamanie pomiędzy romantyzmem a pozytywizmem, pomiędzy patriotyzmem wyidealizowanym, oznaczającym ostateczną ofiarę krwi i życia, a patriotyzmem pojmowanym jako praca u podstaw, dążenie do solidaryzmu społecznego i społecznej sprawiedliwości. Prus, młodociany uczestnik powstania styczniowego (czego konsekwencje zdrowotne, fizyczne i psychiczne, ponosić miał do końca życia), swój udział w przegranym powstaniu uważał za kluczową lekcję życiową. Bohaterowie jego powieści, jak choćby Wokulski, mierzą się niejednokrotnie z podobnymi dylematami i dzielą z Prusem przekonania.
Niezwykle interesujący dla zwiedzających był testament odręcznie spisany i podpisany przez Aleksandra Głowackiego. Dokument ten dostarcza informacji o mało znanych faktach z życia autora Lalki, takich jak posiadanie przez niego nieślubnego syna (w testamencie określonego jako syn chrzestny), ale także ufundowanie z tantiem ze wznowień twórczości stypendiów dla zdolnych, wiejskich dzieci. Można również wnioskować co nieco o stosunku Prusa do spraw materialnych: w osobnym akapicie wspomina o kilku tysiącach rubli swoich długów, ale nie podaje spadkobiercom sposobu rozwiązania tego problemu.
Ciekawym było prześledzenie jak koleje życia Aleksandra Głowackiego stawały się inspiracją do twórczości Bolesława Prusa. I tak na przykład praca Głowackiego jako ślusarza w fabryce Lilpopa znalazła odbicie w opowiadaniu Powracająca fala, ale także, po wielu latach, w powieści Dzieci. Podobnie jego praca w charakterze korepetytora i guwernera w majątkach ziemskich dostarczyły materiału do powieści Placówka i Emancypantki. Wątki te można mnożyć, by dojść do ostatniej, nieukończonej powieści Prusa, Przemiany, która miała być epopeją obejmującą kilkadziesiąt lat zmian społecznych i politycznych w Polsce XIX wieku. Druk kolejnych odcinków powieści przerwała nagła śmierć pisarza 19 maja 1912 roku. Pozostał tylko labirynt notatek.
Prawdziwe dyskusje rozgorzały jednak w grupie zwiedzających nad pierwszymi wydaniami powieści Bolesława Prusa. Pocieszające i budujące, że nawet dzisiaj opowieści o: nowoczesnej arystokratce Izabeli i „zygzakowatej osobowości” Wokulskiego (jak krytycy z epoki ocenili postać), pannie klasowej Madzi rozdartej pomiędzy statecznym Solskim a bon vivantem Norskim (pierwowzorem tych postaci był trójkąt miłosny: Oktawia Rodkiewiczowa, Bolesław Prus i Stefan Żeromski), młodym, egipskim księciu (w którego postaci Prus opowiedział swój paniczny lęk przed popadnięciem w szaleństwo), czy Kaziu Świrskim, rewolucjoniście 1905 roku (który dając się uwieść agitatorom-manipulantom przegrywa „nieprawdziwą rewolucję”, on i jego przyjaciele albo giną albo staczają się w terroryzm, bandyterkę), nadal potrafią wzbudzać żywe emocje i zmuszać czytelników do podjęcia próby opowiedzenia się, wyrobienia sobie własnego zdania.
Na pewno przy okazji wystawy (i nie tylko) warto przypomnieć sobie twórczość Bolesława Prusa – i jako wyjątkowego kronikarza Warszawy, i jako autora „krótkich form”, i jako twórcę wspaniałych, pod różnymi względami prekursorskich, powieści. Warto również osadzić tę lekturę w kontekście biograficznym – na przykład ze znakomitą książką Moniki Piątkowskiej Prus. Śledztwo biograficzne (Znak, 2017).
Wystawa czasowa „Bolesław Prus” opracowana przez Zakład Rękopisów Biblioteki Narodowej w ramach promocji projektu pn. „Pełna czytelnia Rzeczypospolitej”, działanie FENX.07.01 Infrastruktura kultury i turystyki kulturowej, priorytet FENX.07 Kultura Programu FEnIKS 2021–2027.
