Polska a niepodległość sąsiadów - Biblioteka Narodowa

Obchody niepodległości - przejdź do stronyTeraz: zamknięte  |  pon.–sob. 8.30–20.30 

Aleje Niepodległości

Aleje Niepodległości Obchody niepodległości - przejdź do strony

Polska wobec niepodległości sąsiadów

Autor: Maciej Duklewski

Mapa Polski : w granicach z. r. 1772 (przed 1-szym rozbiorem) na pamiątkę 100-letniej rocznicy III-go rozbioru Polski.
Mapa Polski w granicach z 1772 roku

 

W Dokumentach Życia Społecznego z lat 1914-1918 ujawnia się przekonanie o ciągłości między przedrozbiorową Rzeczpospolitą a kształtującym się pod koniec I wojny światowej Państwem Polskim. Destabilizacja państw zaborczych nie oznacza powrotu Polski sprzed ponad wieku - II Rzeczpospolita zaczyna istnieć w zupełnie nowych warunkach. Dawny typ państwa wieloetnicznego, zjednoczonego władzą wspólnego monarchy, odszedł wraz z Cesarstwem Rosyjskim i Austro-Węgrami. Nowoczesna Polska zaczyna swoje istnienie jako państwo narodowe, które mierzy się z innymi państwami narodowymi.

 

Spełniają się marzenia stuletnich naszych porywów zbrojnych; najazd rosyjski cofa się poza Dniepr i Dźwinę

 

Kiedy w pierwszych latach powojennych wytyczane są granice, czynnik etniczny, liczba Polaków na danym terytorium, a także ich gospodarcze możliwości, dołączają do roszczeń historycznych. Odzyskanie niepodległości oznacza więc znaczące zmiany w sferze politycznej wyobraźni. Zanika problem działania wobec dawnych państw zaborczych, a więc dyskusje o tym, które z nich może być wartościowym sojusznikiem. Na pierwszy plan wysuwa się korzystne ułożenie stosunków z innymi narodami zamieszkującymi ziemie uważane za historycznie i etnicznie polskie.

 

Deklaracja ideowa. [Inc.:] Powstając do pracy ideowo-politycznej, jako kierunek polskiej młodzieży akademickiej, podkreślamy na wstępie gorącą chęć wzięcia na swoje barki w miarę sił i uzdolnienia część zadań wychowawczo-uspołeczniających [...] : [Warszawa - maj 1918 roku
...podkreślamy na wstępie gorącą chęć wzięcia na swoje barki w miarę sił i uzdolnienia część zadań wychowawczo-uspołeczniających...

 

W Dokumentach Życia Społecznego z lat I wojny światowej znajdują się odpowiedzi na dążenia niepodległościowe Białorusinów, Litwinów i Ukraińców. Są to przeważnie ogólnikowe propozycje utworzenia związku państw - federacji narodów zamieszkujących tereny dawnej Rzeczpospolitej. Polska pełni w nich rolę przewodnią lub jest partnerką pozostałych państw w tym środkowoeuropejskim bloku. Dążąc do zapewnienia sobie silnej pozycji, Polacy nie rezygnują ze swojego prawa do zabrania głosu w kwestii tworzących się państw sąsiedzkich. Z czasem deklarowana solidarność ustępuje realnej polityce i dążeniom do poszerzenia granic Polski kosztem sąsiednich państw.

 

Ethnographical map of the polish population
Mapa etnograficzna populacji polskiej

 

Polska Etnograficzna
Polska Etnograficzna

 

Białoruś

Akt ogłoszenia niepoległości Białorusi : Hramota Konstytucyjna Rady Białoruskiej Republiki Ludowej. [Inc.:] Przed rokiem narody Białorusi wespół z narodami Rosji zrzuciły jarzmo caratu Rosyjskiego [...] : Dana w Mińsku-Białoruskim, 25 marca 1918 roku
Akt ogłoszenia niepoległości Białorusi

 

Niepodległość Białorusi jako państwa narodowego rysuje się w Dokumentach Życia Społecznego z lat wojennych, ale również i w późniejszych świadectwach, jako najmniej problematyczna. Istniejąca od marca 1918 roku Białoruska Republika Ludowa nie uzyskała uznania międzynarodowego i nie sprawowała rzeczywistej władzy na ziemiach białoruskich. Z kolei od roku 1919 konkurowała z Białoruską Socjalistyczną Republiką Radziecką, wspieraną przez rewolucyjną Rosję.

 

Geografja Polski zjednoczonej
Geografja Polski zjednoczonej

 

W traktacie ryskim z 1921 roku, który zakończył wojnę polsko-bolszewicką, część ziem białoruskich przyznano Polsce. Wydaje się, że kwestia przynależności tego terytorium była najmniej kontrowersyjna, ponieważ nie uznawano jeszcze narodowych roszczeń Białorusinów. W „Geografji Polski zjednoczonej” Tadeusz Pannenko twierdził bowiem, że Białorusini, choć bardzo liczni, nie posiadali „wybitnych cech narodowej odrębności”, podczas gdy Łotysze i Litwini taką odrębność wykazywali.

 

Litwa

Deklaracja Litwinów zamieszkałych w Polsce. [Inc.:] W tak doniosłej chwili, kiedy wszystkim narodom, przebywającym dotąd pod cudzym jarzmem, wygląda jutrznia swobody narodowej we wszystkich kierunkach, dotąd tłumionych obcą przemocą, Polska także dźwiga się z udręki wiekowej [...] : Warszawa, d. 1 Listopada 1918 r
Deklaracja Litwinów zamieszkałych w Polsce

 

Odrębności narodowej Litwinów w zgromadzonych dokumentach nie podważano. W wyjątkowych przypadkach, takich jak list „Jedności Narodowej”, traktowano ich z wyższością, z pozycji narodu bardziej zaawansowanego, dominującego od czasów Unii Lubelskiej. Sednem konfliktu między stronami była przynależność Wilna do jednego z powstających państw.

 

Deklaracja polska w sprawie Litwy. [Inc.:] Stronnictwo i kierunki polityczne w osobach niżej podpisanych swych przedstawicieli w imieniu społeczeństwa wskrzeszonego państwa polskiego żądają niepodległego bytu państwowego także dla ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego [...] : [Warszawa, 19-22 V.1917]
Deklaracja polska w sprawie Litwy

 

Oświadczenie. [Inc.:] Wobec toczących się na froncie wschodnim rokowań pokojowych stronnictwa niżej podpisane oświadczają co następuje [...] : Warszawa, 25 grudnia 1917
Wobec toczących się na froncie wschodnim rokowań pokojowych stronnictwa niżej podpisane oświadczają co następuje...

 

Spór historyczny i etniczny rozstrzygnięto siłą. Jesienią 1920 roku generał Ludwik Żeligowski zajął Wilno, które stało się stolicą Litwy Środkowej, wcielonej następnie do Polski. Stosunki między Polską i Litwą zaczęły się normalizować dopiero na krótko przed II wojną światową.

 

List otwarty z Wilna "Jedności Narodowej" i bezpartyjnych do autorów deklaracji ogłoszonej w Warszawie w Maju p.t. "Deklaracja Polska w sprawie Litwy" : Rodacy! [Inc.:] Wasza deklaracja jest świadectwem, iż "Naczelne dowództwo na Wschodzie" (Ob. Ost.), dążąc do odcięcia Litwy od Korony dopięło swego […].
List otwarty z Wilna „Jedności Narodowej”
i bezpartyjnych do autorów deklaracji ogłoszonej w Warszawie

 

Do polskiej ludności miasta Wilna. [Inc.:] W tym miesiącu, lub w przyszłym ma się odbyć uroczyste ogłoszenie niepodległego państwa litewskiego.Projektowane są: nabożeństwo w katedrze, pochód na Górę Zamkową z zawieszeniem tam chorągwi litewskiej, wreszcie bankiet z udziałem władz niemieckich i przedstawicieli ludności kraju [...] : Wilno, d. 2 czerwca 1918 r.
Do polskiej ludności miasta Wilna

 

Ukraina

Polska Grupa Demokratyczno-Niepodległościowa na Ukrainie. [Inc.:] Polska Grupa Demokratyczno-Niepodległościowa na Ukrainie powstała w listopadzie 1914 roku, jako zakonspirowane grono patrjotów-demokratów [...] : [Kijów, w kwietniu 1917 roku].
Polska Grupa Demokratyczno-Niepodległościowa na Ukrainie powstała w listopadzie 1914 roku, jako zakonspirowane grono patriotów-demokratów

 

W Dokumentach Życia Społecznego z lat 1914-1918 znajdują się świadectwa planów włączenia Ukrainy w skład państwa związkowego, ale najliczniejsze są głosy protestu wobec traktatu brzeskiego z 9 lutego 1918 roku zawartego między państwami centralnymi a Ukraińską Republiką Ludową. Traktat przewidywał bowiem uznanie URL, obejmującej na zachodzie Chełmszczyznę i Podlasie.

 

[Ulotka] : [Inc.:] Po za plecami Narodu Polskiego mocarstwa centralne w niecny sposób wydały na łup Ukraińcom odwiecznie polskie ziemie Chełmszczyzny i Podlasia [...] : Warszawa, d. 17 lutego 1918 r
Poza plecami Narodu Polskiego mocarstwa centralne w niecny sposób wydały na łup Ukraińcom odwiecznie polskie ziemie Chełmszczyzny i Podlasia

 

Nowy rozbiór Polski! : Robotnicy! Robotnice! [Inc.:] Wśród bandy mianowańców niemieckich zwanych "rządem polskim" - przerażenie! "Ministrowie" polscy podają się do dymisji [...] : Warszawa, 12 lutego 1918 r.
SDKPiL: Nowy rozbiór Polski!

 

Do pertraktacji między Niemcami, Austro-Węgrami i URL nie dopuszczono strony polskiej, posiadającej już wówczas zalążki narodowych instytucji państwowych. „Czwarty rozbiór Polski” powszechnie wzburzył polskie społeczeństwo. Choć postanowienia traktatu nie weszły na trwałe w życie, konflikt znalazł przedłużenie w wojnie polsko-ukraińskiej i walkach o Lwów.

Podobnie jak w przypadku Białorusi, Polska uznała istnienie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad w traktacie ryskim z 1921 roku.

 

Dzieje Polski, Litwy i Rusi dla szkół powszechnych

 

Konflikt między Polską a tworzącymi się w jej sąsiedztwie państwami narodowymi to konflikt na wskroś nowoczesny. Dotyczy on sfery symboli i tego, co kulturowo i historycznie wspólne lub odrębne. Odnosi się też do roli symboli i historii w ogóle, ich pragmatycznego wykorzystania lub kategorycznego odrzucenia jako wrogich. Co więcej - strony posługują się precyzyjnie pojęciami ekonomii, etnografii i socjologii, by uzasadnić swoje cele. To także konflikt, który dotyczy całych społeczeństw podzielających pewną tożsamość, a nie wybranych grup. To w końcu spór toczący się między stronami, które przeczuwają, że muszą wykorzystać upadek dawnego porządku zanim niespotykana dotychczas rewolucja społeczna obejmie nie tylko Rosję.

____________

Sfinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017-2022

Obchody niepodległości - przejdź do strony