Podróż Luciena Pereira: odkrywanie dziedzictwa esperanto
W 1928 roku w Lyonie rozpoczęła się niezwykła podróż. Lucien Péraire (1906–1997), młody stolarz i esperantysta, wyruszył w rowerową wyprawę dookoła świata – wędrówkę, której przebieg do dziś pozostaje niemal nieznany. Zmierzając na wschód, przez Europę, Związek Radziecki, Japonię, Chiny i Azję Południowo-Wschodnią aż do Indonezji, Lucien próbował znaleźć odpowiedź na fundamentalne pytanie: co jest przyczyną wojen i wrogości między narodami?
Na trasie swojej wyprawy poznawał i obserwował ludzi, ale też dokumentował polityczne, gospodarcze i społeczne realia odwiedzanych krajów. Świadectwo tej niezwykłej podróży – tysiące przedmiotów, wśród nich: dzienniki, notatki stenograficzne, zapiski w języku francuskim i esperanto, fotografie, pocztówki, tekstylia i korespondencję – niedawno na nowo odkryto w piwnicy pewnego stowarzyszenia w Paryżu.
Niepewny los tej kolekcji wyraźnie wskazuje na jedno z najpilniejszych wyzwań, przed jakimi stoi dziś dziedzictwo esperanta na całym świecie. Ruch esperantystów, zrodzony w Warszawie niemal 150 lat temu, szybko rozprzestrzenił się na wszystkie kontynenty i przeniknął do wszystkich sfer aktywności człowieka: nie tylko do językoznawstwa, lecz przede wszystkim do literatury, polityki, religii, nauki i innych dziedzin życia. Ze swej natury ponadnarodowy i globalny – ruch ten nigdy nie posiadał uniwersytetów ani bibliotek, które mogłyby chronić jego spuściznę. To wyjątkowe dziedzictwo stoi dziś wobec realnego zagrożenia zniknięciem.
Dokumentacja Péraire’a została ocalona dzięki digitalizacji sfinansowanej przez Region Île-de-France, jednak duża część światowej spuścizny esperanta wciąż pozostaje zagrożona. W 2023 roku Biblioteka Narodowa podjęła przełomową decyzję o przejęciu od Światowego Związku Esperantystów w Rotterdamie kolekcji Hodlera, liczącej ponad siedem ton nieopracowanej dokumentacji. Warszawa, jako miejsce narodzin esperanta, stała się jednym z głównych ośrodków ochrony tego wyjątkowego doświadczenia ludzkości.