Biblioteka Narodowa używa na swojej stronie plików cookies. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie. [zamknij]

Biblioteka Narodowa

Katalogi BN
  1. Zbiory /
  2. Zbiory kartograficzne

Zbiory kartograficzne

W końcu 2013 r. w zbiorach kartograficznych BN odnotowano 132 988 jednostek (wraz z dubletami), wśród których wyróżnia się grupy zbiorów, odpowiadające podstawowym formom wydawniczym: atlasy, mapy i globusy.

Przejdź do Katalogu BN

Najciekawsze obiekty w zbiorach kartograficznych BN

Atlasy

Najcenniejszą grupę zbiorów stanowią atlasy, a zwłaszcza licząca ponad 300 pozycji kolekcja atlasów starodrucznych. Najstarszym z nich jest strasburskie wydanie Geografii Ptolemeusza z 1522 roku. Z 1550 roku pochodzi wydana w Bazylei pierwsza łacińska edycja dzieła Cosmographia universalis Sebastiana Münstera. Zawiera ono znaczną liczbę map, planów i panoram miast, w tym także z obszaru Polski. Na rok 1554 datowany jest morski atlas Tabulae antiquae delineatae ab Angelo Comite Freducci Anconitano, zawierający 5 rękopiśmiennych, pięknie kolorowanych map na pergaminie.

Osiem znakomicie zachowanych pergaminowych map morskich zawiera dzieło Geographicae tabulae in charta pergamena Antoniusa Millo z 1583 r. W 2008 roku w Wydawnictwie Biblioteki Narodowej opublikowano reprintowe wydanie atlasu, uzupełnione obszernym komentarzem historycznym i konserwatorskim.

Zbiory kartograficzne Biblioteki Narodowej poszczycić się mogą także znaczącą kolekcją atlasów Abrahama Orteliusa, wybitnego niderlandzkiego kartografa, który pierwszy wydał zbiór nowożytnych map jako spójne merytorycznie i edytorsko dzieło. Wśród zgromadzonych 8 różnych wydań Theatrum orbis terrarum jest zarówno pierwsze z 1570 roku, jak i ostatnie, pośmiertne z 1603 r., zawierające większość map jego autorstwa.
W zbiorach Zakładu znajdują się również tomy z łacińskich i niemieckich edycji Civitates orbis terrarum (z lat 1572-1618) Georga Brauna i Fransa Hogenberga, zawierającego dawne widoki miast i uznawanego za uzupełnienie tematyczne atlasów Orteliusa.
Z przełomu XVI i XVII wieku pochodzi też wydane w Amsterdamie przez Jodoka Hondiusa dzieło słynnego niderlandzkiego reformatora kartografii, Merkatora (Gerarda Kremera), który jako pierwszy użył określenia atlas na wydany przez siebie zbiór map. W kolekcji narodowej książnicy znajduje się sześć wydań Atlas sive cosmographicae meditationes, w tym najcenniejsze z 1607 i 1623 roku.
Twórczość kartograficzną XVII wieku reprezentują również liczne atlasy znanej amsterdamskiej Officina Blaeviana: 15 woluminów zawierających ponad 1000 pięknie zdobionych i kolorowanych map, w tym datowaną na 1613 rok mapę Wielkiego Księstwa Litewskiego (Magni Dvcatvs Lithvaniae [...] exacta descriptio), sztychowaną przez Tomasza Makowskiego.

W tymże wieku ukazały się także Le Neptune François, opublikowany przez Huberta Jaillot atlas morski z 1693 roku, oraz wydane w 1696 roku w Norymberdze dzieło De rebus a Carolo Gustavo [...] gestis autorstwa Samuela Pufendorfa, z widokami i planami wielu polskich miast wykonanymi podczas "potopu" szwedzkiego przez Eryka Jönsona Dahlbergha. Spośród 174 przechowywanych w Zakładzie atlasów XVIII-wiecznych na szczególną uwagę zasługuje niezwykle rzadki Atlas Maior Fredericka de Wita, wydany w Londynie po 1715 roku przez Christophera Browne`a.
Z wieku XVIII pochodzą także atlasy wydawane przez znaną norymberską oficynę Homanna i jego spadkobierców. Do szczytowych osiągnięć tych ostatnich zaliczyć należy Atlas Silesiae, zawierający pięknie zdobione mapy księstw śląskich, wyrytowane przez Tobiasa Mayera i Johanna Matthiasa Hasego na podstawie zdjęć topograficznych i rękopiśmiennych map, wykonanych pod kierunkiem Johanna Wolfganga Wielanda, a dokończonych przez Mattheusa von Schubarta.

W zasobie kartograficznym BN znajduje się kilkaset atlasów XIX-wiecznych. Są to m.in.: atlas opracowany przez Joachima Lelewela jako załącznik do jego dzieła Moyen Âge, Atlas de l`ancienne Pologne Feliksa Wrotnowskiego z 1850 roku, a także wydany na przełomie XIX i XX wieku Wielki Atlas Geograficzny... Wacława Nałkowskiego i Andrzeja Świętochowskiego. Rok 1908 rozpoczyna nową epokę w dziejach kartografii polskiej. Wówczas to ukazał się Atlas Geograficzny, przełomowe dzieło twórcy polskiej kartografii szkolnej Eugeniusza Romera. W zbiorach kartograficznych BN znajdują się liczne dzieła opracowane i wydane przez tego wybitnego kartografa: Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski z 1916 roku, przygotowywany z myślą o przyszłych granicach odrodzonej Polski i wykorzystany na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r., Atlas Kongresowy, opracowany na podstawie materiałów z tej konferencji, a także kolejne wydania Powszechnego Atlasu Geograficznego.
Do interesujących kartografików XX-wiecznych dodać należy Monumenta Poloniae Cartographica - faksymilowe wydanie najważniejszych dawnych map Polski, opracowane przez Karola Buczka, opublikowane w 1939 roku i w tymże roku prawie całkowicie zniszczone przez Niemców. W zbiorach BN znajdują się dwa spośród nielicznych ocalałych egzemplarzy.

Mapy

Najstarsze z przechowywanych w Zakładzie map "luźnych" to obiekty XVI-wieczne. Wiele z nich pochodzi ze znanych dzieł Münstera, Orteliusza, Merkatora lub kolejnych wydań Geografii Ptolemeusza. Są wśród nich egzemplarze mapy Poloniae finitimarumque locorum descriptio Wacława Grodeckiego oraz Poloniae, Lituaniaeq. descriptio Wacława Grodeckiego i Andrzeja Pograbki, pochodzące z różnych wydań Theatrum orbis terrarum Abrahama Orteliusza.

Z datą 1562 ukazała się mapa Germaniae Omniumque eius prouinciarum, atque Austriae, Boemiae, Vngarie, Carinthiae, Poloniae, [...], Lithuaniae..., miedzioryt wydany w Wenecji przez Fernanda Berlellego. Jest to ostatnia przeróbka znanej mapy Mikołaja z Kuzy. Na uwagę zasługuje także Tabula Europae III - mapa środkowej Europy z weneckiego wydania Geografii Ptolemeusza z roku 1548, wykonana przez włoskiego kartografa Jakuba Gastaldiego. Równie cenne są egzemplarze drzeworytowej mapy Poloniae et Ungariae nova descriptio z kolejnych edycji Cosmographia universalis Münstera, będącej przeróbką mapy Bernarda Wapowskiego.

Licznie reprezentowane są mapy XVII wieku, z których znaczna część to także mapy atlasowe. Cechuje je piękna, bogata ornamentyka i dbałość o kunsztowną formę wydawniczą. Do najbardziej znanych zaliczyć należy A newe mape of Poland Johna Speeda z 1626 roku i Tabula Nova Poloniae et Silesiae Nicolaesa Piscatora (Visschera) z 1633 roku, bogato zdobione winietami miast i rysunkami postaci, reprezentujących ówczesne stany społeczne. Równie interesująca mapa Polski (Tabula nova totius Regni Poloniae...) Nicolasa Sansona d`Aberville, wydana została w 1655 r. w Amsterdamie przez Nicolaesa Visschera (syna).

Na uwagę zasługuje także opracowana przez Eilharda Lubinusa 12-arkuszowa mapa Pomorza Zachodniego w skali 1:225 000, która ze względu na niezwykłą dokładność rysunku oraz walory estetyczne uznawana jest za jedno ze szczytowych osiągnięć kartograficznych XVII wieku.

Do najcenniejszych obiektów zaliczyć należy także rękopiśmienną mapę z przełomu XVII i XVIII wieku, ukazującą przebieg granicy austriacko-tureckiej po traktacie karłowickim z 1699 roku.

W 2008 roku zbiory kartograficzne Biblioteki Narodowej wzbogaciły się o rzadki i jednocześnie bardzo efektowny plan Warszawy z 1762 r. autorstwa P. R. de Tirregaille'a: Plan de la ville de Varsovie : dedie a S. M. Avgvste III Roi de Pologne, Electevr de Saxe etc. etc., levé par ordre de S. E. M. le Comte Bielinski Grand Marechal de la Covronne.

W wieku XVIII, dzięki mecenatowi króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, nastąpił znaczący rozwój polskiej kartografii. Powstało wówczas szereg map, zaliczanych do znaczących osiągnięć sztuki kartograficznej. Wśród nich istotne miejsce zajmują m.in.: mapa Spiszu w skali 1:167 000 autorstwa Floriana Czakiego, wydana w 1760 roku, a także odbita w 1770 r. na jedwabiu Carte Générale et nouvelle de toute la Pologne, du Grand Duché de Lithuanie et pays limitrophes Bartłomieja Folino w skali 1:1 245 000. W zbiorach Zakładu znajdują się również pierwsze mapy wieloarkuszowe Polski, z których warto wymienić wydaną w 1771 r. przez Jana Jakuba Kantera Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae...nova mappa geographica w skali ok. 1:675 000 oraz opracowaną przez Filipa Teodora Pfaua Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae nova mappa geographica concessu Borussorum regis (1771-1772 r.) w skali ok. 1:525 000, która posłużyła prawdopodobnie do wyznaczania granic pierwszego rozbioru Polski. W grupie tej znajduje się również wydana w 1772 roku Londynie w opracowaniu Jana Antoniego Rizzi-Zannoniego efektowna Carte de la Pologne w skali ok. 1:692 000, pierwsza szczegółowa mapa Polski przedrozbiorowej powstała z inicjatywy polskiego magnata Józefa Aleksandra Jabłonowskiego.

Istotną pozycję w zbiorach stanowią szczegółowe mapy województw w skali ok. 1:225 000 autorstwa Karola de Perthéesa, kartografa wojskowego w służbie Stanisława Augusta, a mianowicie mapy województw: sandomierskiego, lubelskiego, płockiego i Ziemi Dobrzyńskiej, krakowskiego i Księstwa Siewierskiego, wydane w Paryżu w latach 1791-1792, oraz opublikowana w Petersburgu w 1809 roku mapa województwa rawskiego.

Spośród dzieł obcych z tego okresu w kolekcji kartograficznej BN znalazł się plan Wersalu, wykonany w latach 1764-1773 przez Aleksandra Berthier. Dzieło to, wydane w 1807 roku z dedykacją dla Napoleona Bonaparte, zachwyca kunsztem, precyzją i lekkością rysunku.
Wśród polskich map XIX-wiecznych do najbardziej wartościowych zaliczyć trzeba Topograficzną kartę Królestwa Polskiego (tzw. Mapę Kwatermistrzostwa) w skali 1:126 000, wydaną w 1843 r. z datą 1839. W zbiorach kartograficznych znajdują się również nadzwyczaj cenne fotokopie arkuszy tej mapy, którą jako pierwszą powielono w 1863 roku techniką fotograficzną.

Potrzebom narodowego powstania służyć miała Karta dawnej Polski Wojciecha Chrzanowskiego w skali 1:300 000, opracowywana i wydana w Paryżu w 1859 r. Choć ze względu na brak lasów nie spełniła swego pierwotnego zadania, zaliczana jest jednak do największych osiągnięć polskiej kartografii XIX-wiecznej.
Na uwagę zasługuje ponadto licznie reprezentowana kolekcja interesujących map przeglądowych oraz tematycznych (drogowych, kolejowych, gospodarczych, geologicznych, historycznych) Królestwa Polskiego takich autorów, jak J. Kolberg, F. B. Engelhardt, L. Chodźko, M. Gotz, J. Wójcicka, J. M. Bazewicz, S. Majerski i. in. W grupie tej nie można pominąć także pierwszej polskiej mapy geologicznej: Carta geologica totius Poloniae, Moldaviae, Transylvaniae et partis Hungariae et Valachiae, opracowanej przez Stanisława Staszica w latach 1806 - 1810, ostatecznie opublikowanej w 1815 r.

Wydawnictwa kartograficzne z okresu II Rzeczypospolitej reprezentowane są głównie przez mapy dwóch najważniejszych ośrodków: lwowskiego, kierowanego przez E. Romera (Książnica-Atlas), i warszawskiego, reprezentowanego głównie przez Wojskowy Instytut Geograficzny. Wybitne dokonania tych dwóch instytucji sprawiły, że polska kartografia, zarówno ogólna, jak i wojskowa, szybko osiągnęła najwyższy poziom międzynarodowy. W zbiorach BN znajduje się większość map zarówno szkolnych, jak i topograficznych, wydanych w dwudziestoleciu międzywojennym.

Do nadzwyczaj cennych dokumentów kartograficznych zalicza się wreszcie wydawnictwa konspiracyjne z lat 1942-1944, opracowane na potrzeby walki z okupantem. W zbiorach znajduje się kilkadziesiąt map, wydanych przez drukarnie podziemne, a wśród nich czteroarkuszowa mapa Warszawy w skali 1:25 000, opracowana na potrzeby powstania warszawskiego.

Kontakt
e-mail: kontakt@bn.org.pl
tel.: (22) 608 29 99
Warszawa, al. Niepodległości 213
więcej informacji o kontakcie...
Mapa witryny