Biblioteka Narodowa używa na swojej stronie plików cookies. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie. [zamknij]

Biblioteka Narodowa

Katalogi BN
  1. Zbiory /
  2. Stare druki /
  3. Historia zbiorów

Historia zbiorów

Historia zbiorów starych druków

Przedwojenny zasób druków XV-XVIII w. Biblioteki Narodowej, wydzielony ze zbiorów ogólnych, przechowywany i opracowywany w Dziale Starych Druków liczył 75 498 pozycji w 83 717 wol. (stan z 31 grudnia 1939 r.). Zachowany był układ większych kolekcji historycznych. Podstawę tych zbiorów (56%) stanowiły książki rewindykowane ze Związku Radzieckiego na podstawie traktatu ryskiego z 1921 r., przede wszystkim z dawnej Biblioteki Cesarskiej w Petersburgu - fragmenty dawnej Biblioteki Załuskich, Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (z przewagą zbiorów kodeńskich darowanych Towarzystwu przez Aleksandra Sapiehę) i szczątki polskich księgozbiorów klasztornych konfiskowanych po rozbiorach (m. in. dominikanów z Lublina, kartuzów z Berezy, benedyktynów z Łysej Góry). Na pozostałe zbiory składały się kolekcje gromadzone na emigracji (Biblioteka Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu, Biblioteka Szkoły Narodowej Polskiej na Batignolles w Paryżu i część zbiorów Biblioteki Polskiej w Paryżu przekazanych w darze przez Polską Akademię Umiejętności), dwa wieczyste depozyty - Biblioteka Wilanowska i Biblioteka XX. Ponińskich z Horyńca. Zbiory powiększały się o zakupy (m.in. księgozbiory Aleksandra Heflicha, Adama Antoniego Kryńskiego, Kazimierza Chłędowskiego, Józefa Serugi, fragmenty biblioteki "Albertina" z Wiednia) i liczne dary od instytucji i osób prywatnych (m. in. kolekcja Seweryna Smolikowskiego, Jana Zawidzkiego, Władysława Strzembosza, Franciszka Potockiego, dublety największych polskich bibliotek uniwersyteckich z Krakowa, Lwowa i Wilna).

Zniszczenia drugiej wojny światowej objęły wszystkie inkunabuły (dokładnie 2245 egzemplarzy, ocalały jedynie 3 dzieła przechowywane w pracowni konserwatorskiej) i polonica XVI-XVIII w. (ponad 50 000 wol.; ocalało niecałe tysiąc woluminów przemieszczonych z gmachu na Okólniku tuż przed wybuchem powstania warszawskiego). Przetrwały wojnę głównie druki obce XVII-XVIII w. (ok. 30 000 wol.) i zbiory wilanowskie wywiezione w 1944 r. do Fishorn w Austrii i stamtąd odzyskane natychmiast po zakończeniu działań wojennych (ponad 17 000 wol. starych druków po stracie wszystkich inkunabułów i druków XVI w. oraz przeszło 20 000 druków nowszych - zespół ten był i jest niepodzielny ze względu na swój charakter muzealny i historyczny).

Po 1945 r. kolekcję starych druków biblioteki utworzyły okaleczone przez wojnę fragmenty polskich księgozbiorów historycznych, zarówno tzw. podworskich, jak i nieistniejących już instytucji o charakterze publicznym: biblioteki dwóch ordynacji Zamojskiej i Krasińskich, zbiory Tarnowskich z Dzikowa, Tyszkiewiczów z Czerwonego Dworu, Potockich z Krzeszowic i Jabłonny, Branickich z Rosi, Lubomirskich z Małej Wsi, Potulickich z Obór, Radziwiłłów z Towian i Połoneczki, Platerów z Białaczowa, Zamoyskich z Kozłówki, Czetwertyńskich z Milanowa, Skórzewskich z Lubostronia, a także zbiory Kapituły Greko-katolickiej z Przemyśla i Biblioteki Fundacji Baworowskich ze Lwowa. Zakupiono książki po Aleksandrze Czołowskim, Morstinów z Pławowic, Popielów z Czapli Wielkich i kolekcję księdza Ludwika Zalewskiego. W Anglii zakupiono bibliotekę Antoniego Filcka. Zasób powiększał się również o dary osób prywatnych (np. Władysława Dąbrowskiego z Paryża, Kazimierza Popiela z Turny) i instytucji (Biblioteki Jagiellońskiej, Instytutu Korbutianum Uniwersytetu Warszawskiego). Do końca lat 50. napływały również zbiory zabezpieczone z Ziem Odzyskanych - ze Śląska (przede wszystkim z Cieplic, Nysy, Legnicy, Wrocławia, Wałbrzycha, Lubania, Książa, Głogowa, Złotoryi i Żagania) i Pomorza (ze Szczecina, Stargardu Szczecińskiego) i księgozbiór Kościoła ewangelickiego ze Wschowy wraz z fragmentem odłączonym od tej biblioteki pod koniec XIX w. i przechowywanym w Poznaniu a także duży fragment Biblioteki Miejskiej z Królewca ewakuowanej w czasie wojny do Prus Wschodnich. Równolegle od 1945 r. prowadzono konsekwentnie zakupy pojedynczych egzemplarzy, nierzadko uzupełniających rozproszone kolekcje, które znalazły po wojnie swoje miejsce w BN.

Biblioteka cały czas kupuje stare druki tak od osób prywatnych, jak firm antykwarycznych (również za granicą), kompletując wszystkie edycje polskie i Polski dotyczące oraz cenne dla kultury europejskiej wydania obce. O zakupie decydują również indywidualne cechy egzemplarzy, takie jak wartość artystyczna oprawy i jego historyczna proweniencja. Biblioteka Narodowa uzupełnia swoje zbiory o kilkaset kupowanych rocznie starych druków drogą zakupu.

Bibliografia:

  • Dokumenty dotyczące akcji delegacyj polskich w Komisjach Mieszanych Reewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie. Z. 1-9, Warszawa 1922-1924.
  • S. Demby Biblioteka Narodowa w Warszawie. Wyd. 2 uzup., Warszawa 1930.
  • A. Kawecka Biblioteka Narodowa w Warszawie, Warszawa 1934
  • Biblioteka Narodowa w latach 1945-1956, Warszawa 1958.
  • A. Kawecka-Gryczowa Ochrona zbiorów Biblioteki Narodowej. W: Walka o dobra kultury. T. 1, Warszawa 1970, s.179-242.
  • P. Buchwald-Pelcowa Zakład Starych Druków i Ośrodek Opieki nad Dawną Książką. W: Księga jubileuszowa Biblioteki Narodowej, Warszawa 1984, s. 159-176.
  • J. Rudnicka Biblioteka Wilanowska, Warszawa 1967.
Kontakt
e-mail: kontakt@bn.org.pl
tel.: (22) 608 29 99
Warszawa, al. Niepodległości 213
więcej informacji o kontakcie...
Mapa witryny